H δεκαετία του ’60 ήτανε μια περίοδος αναταραχών, πολιτικών εξελίξεων και αστάθειας για την Ελλάδα, η οποία ακόμη δεν είχε γιατρέψει τις πληγές που άφησε πίσω του ο αδελφοκτόνος Εμφύλιος πόλεμος. Διαδηλώσεις, συλλήψεις, πετροπόλεμοι, κυβερνητικές αλλαγές, ακόμη και δολοφονίες (Γρηγόρης Λαμπράκης, Σωτήρης Πέτρουλας) ήτανε πολύ συχνά έως καθημερινά φαινόμενα και στη χώρα επικρατούσε ένα άκρως φορτισμένο κλίμα

Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές αυτής της εποχής τόσο μουσικά, όσο και πολιτικά. Η «επανάσταση» που είχε φέρει στα καλλιτεχνικά πράγματα της Ελλάδας με τον «Επιτάφιο» το 1960 άλλαξε σε μεγάλο βαθμό το ελληνικό τραγούδι. Τα λόγια μεγάλων ποιητών περάσανε στα πλατιά στρώματα του λαού, γίνανε κτήμα του και του δώσανε τη δυνατότητα να εκφραστεί μέσα από αυτά.

Ο ποιητής του «Επιταφίου» Γιάννης Ρίτσος είχε διαλέξει ορισμένα ποιήματά του από τον κύκλο «Αγρύπνια» και τα είχε δώσει σε γυναίκες πολιτικών κρατουμένων, με την εντολή να τα παραδώσουν στον συνθέτη προς μελοποίηση. Έτσι κι έγινε, ωστόσο εκείνη την περίοδο ο Θεοδωράκης ήτανε πολυάσχολος τόσο από συνθετικής πλευράς, όσο και πολιτικής. Είχε εκλεγεί βουλευτής με την ΕΔΑ και συμμετείχε ενεργά σε όλες τις εξελίξεις της συγκεκριμένης εποχής, οπότε δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία στα ποιήματα και λίγο καιρό μετά τα ξέχασε εντελώς.

Ώσπου έφτασε η 6η Ιανουαρίου 1966. Εκείνη την ημέρα, ο συνθέτης ως βουλευτής κατέβηκε στον Πειραιά ώστε να παρακολουθήσει την τελετή του αγιασμού των υδάτων. Μετά το τέλος της, ξεσπάσανε βίαια επεισόδια και ο Θεοδωράκης χτυπήθηκε βάναυσα. Επέστρεψε στο σπίτι του οργισμένος, μέσα στα αίματα και τις σκόνες. Η οικογένειά του τον περίμενε για φαγητό, εκείνος όμως επειδή δεν ήθελε να τον δούνε οι δικοί του άνθρωποι σε τέτοια κατάσταση μπήκε στο σαλόνι και κάθισε στο πιάνο. Επάνω, υπήρχανε τα ποιήματα της «Ρωμιοσύνης» που ουδείς γνώριζε πού βρίσκονταν. Όπως είπε κι ο ίδιος χρόνια αργότερα, λες και τα είχε βάλει εκεί μπροστά με μαγικό τρόπο κάποιο χέρι.

Δε χρειάστηκε να τα διαβάσει παρά μόνο μία φορά και οι μελωδίες αρχίσανε να βγαίνουν η μία πίσω απ’ την άλλη. Μέσα σε λίγη ώρα, είχε μελοποιήσει και τα εννιά ποιήματα, ενώ η σύζυγός του φώναζε από την κουζίνα να πάει να φαγητό. Όλη η οργή και η αγανάκτησή του για τα συμβάντα του Πειραιά βγήκανε πάνω στη μουσική και μας πρόσφερε άλλο ένα έργο ανεκτίμητης αξίας.

Για ερμηνευτή επέλεξε τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, σχεδόν μόνιμο συνεργάτη του από το 1960. Του έδωσε τη μπομπίνα με τα τραγούδια, του είπε να τα μάθει καλά και να του τηλεφωνήσει για να ξεκινήσει η ηχογράφηση. Βεβαίως, ο «Σερ» δυσκολεύτηκε πολύ μέχρι να μπει στο νόημα, γιατί τα λόγια του Ρίτσου δε μπορούσανε να γίνουν αμέσως κατανοητά. Αρχικά αποφάσισε να μη τα τραγουδήσει, αλλά στη συνέχεια τα άκουσε προσεκτικά κι άρχισε σιγά-σιγά να εναρμονίζεται με το όλο κλίμα, δίνοντάς μας μια πραγματικά συγκλονιστική ερμηνεία. Η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε λίγο πριν από το Πάσχα του 1966 στο θέατρο «Κεντρικόν» και λίγο αργότερα κυκλοφόρησε και ο δίσκος, ο οποίος έγινε ανάρπαστος και μέχρι σήμερα έχει πουλήσει εκατοντάδες χιλιάδες αντιτύπων. Κάποια από τα τραγούδια του, συνδεθήκανε άρρηκτα με την εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973, καθώς διαρκώς ακούγονταν από τα μεγάφωνα το «Όταν σφίγγουν το χέρι» και το «Θα σημάνουν οι καμπάνες».

ΤΑΣΟΣ ΚΡΙΤΣΙΩΛΗΣ ΓΙΑ ΤΟ RADIOGREECE